Drjúgur hluti landsmanna trúir því að á Íslandi sé kynjunum mismunað, segir Gísli Gíslason, við að öðlast forsjá barna sinna og sú mismunun eigi ekki að eiga sér stað.

INNGANGUR

Sú var tíð hér á Íslandi að það þótti nánast sjálfsagt að móðir fengi forsjá barna sinna þegar hjón skildu. Sú móðir sem eftirlét föðurnum forsjá þótti jafnvel ekki vera nógu góð móðir. Í íslensku samfélagi varð til hugtakið “móðurrétturinn”, sem skírskotaði til þess að móðirin hefði og ætti að eiga meiri möguleika til að öðlast forsjá barna sinna við skilnað. Þetta hugtak náði langt inn í íslenskt stofnanaveldi og vilja margir meina að það lifi þar enn góðu lífi. Samkvæmt íslenskum lögum á enginn slíkur réttur að vera til. Í dag er skýrt kveðið á um það í lögum að hagsmunir barnsins skuli hafðir að leiðarljósi, þegar ákveða á forsjá barna þegar að skilnaði kemur.

Spurningin hvort feður og mæður njóti jafnræðis hjá íslenskum yfirvöldum í þessum efnum er forvitnileg og hvort Íslendingar trúi því að kynin standi jafnt í þessum efnum er ekki síður áhugaverð spurning. Undirrituðum lék forvitni á að vita svör við þessu eftir að hafa gengið í gegnum skilnað þar sem deilt var um forsjá. Ég sneri mér því til Gallup og óskaði eftir því að koma tveimur spurningum varðandi forsjármál í spurningavagn þeirra.

Skoðanakönnun Gallup gerði könnun þar sem spurt var hvort Íslendingar teldu að feður og mæður nytu jafns réttar við að ná forsjá barna sinna við skilnað. Þeir sem svöruðu að sér fyndist annað kynið njóta forgangs voru þá spurðir að því hvort kynin ættu að hafa jafnan rétt eða hvort eðlilegt væri að annað kynið nyti forgangs. Könnunin var gerð dagana 2.-13. janúar 2002. Úrtakið var 1.200 manns og svarhlutfall 69,7 %.

Helstu niðurstöður voru að 61,2 % aðspurðra töldu foreldrana njóta jafnra möguleika á að öðlast forsjá, en 38,5 % töldu móðurina njóta forskots. Aðeins 0,3% af heildinni töldu að feður nytu meiri réttar við að öðlast forsjá barna við skilnað.

Við nánari greiningu á svarendum var ekki marktækur munur á milli kynja. Það var heldur ekki marktækur munur eftir búsetu eða heimilistekjum.

Það var aftur á móti marktækur munur á skoðunum eftir aldri, 77% aðspurðra á aldrinum 16-24 ára töldu að kynin stæðu jafnt í þessum efnum og aðeins 23% töldu svo ekki vera. Á aldrinum 25-34 ára töldu 55% kynin hafa jafna möguleika en 45% að mæður stæðu betur að vígi. Um 57% aðspurðra á aldrinum frá 35-54 ára töldu kynin eiga jafna möguleika en 43% töldu mæðurnar hafa forskot. Um 60% fólks á aldrinum 55-75 ára töldu kynin standa jafnt en 40% töldu mæður hafa meiri rétt. Almennt hefur unga fólkið meiri trú á að kynin njóti jafns réttar í þessum efnum.

Þá var einnig marktækur munur á skoðunum fólks eftir menntun. Um 54% aðspurðra með háskólapróf töldu að kynin stæðu líkt og 45% af sama hópi töldu að konan nyti forskots. Á meðal ófaglærðra höfðu 65% trú á að kynin stæðu jafnt en 35% að móðirin stæði betur að vígi. Á meðal stjórnenda, atvinnurekenda og sérfræðinga, töldu 53% að kynin stæðu jafnt en 47% töldu að konan nyti forskots. Að samteknu má segja að með aukinni menntun trúði fólk síður að kynin stæðu jafnt í þessum efnum.

Þegar þeir sem töldu annað kynið (móðurina) njóta forskots í þessum málum, voru spurðir að því hvort kynin ættu að standa jafnt í þessum efnum, svaraði 81% að réttast væri að kynin stæðu jafnt í þessum efnum. Við nánari greiningu á þeim svarendum var ekki marktækur munur á milli kynja, aldurshópa, búsetu, menntunar, fjölskyldutekna eða starfssviðs. Að samteknu má því segja að af þeim sem telja móður njóta forskots telji 81% að svo eigi ekki að vera.

Dómar um forsjármál á Íslandi

Hvað dóma áhrærir eru héraðsdómar ekki aðgengilegir almenningi þar sem um einkamál er að ræða. Niðurstöður frá dómsmálaráðuneytinu um úrskurði ráðuneytisins og héraðsdóma um forsjá barna á tímabilinu 1993-1995 liggja hins vegar fyrir. Alls var úrskurðað í 77 málum þessi þrjú ár. Af þeim var mæðrum úrskurðað forsjá í 58,4% tilfella, en í 27,3% tilfella var mál fellt niður, sátt náðist eða skipt forsjá. Hins vegar var feðrum aðeins úrskurðuð forsjá í 14,3% tilfella. Þessar niðurstöður hljóta að teljast feðrum í óhag. Fróðlegt hefði verið að hafa niðurstöður úr undirrétti frá árinu 1996 til dagsins í dag til að bera saman við ofangreindar niðurstöður.

Forsjármál úr hæstarrétti frá árinu 1998 eru aftur á móti aðgengileg á veraldarvefnum þar sem búið er að má nöfn viðkomandi einstaklinga út. Hæstiréttur hefur á þessu tímabili úrskurðað feðrum forsjá barna sinna í 7 tilvikum en mæðrum 4 sinnum. Miðað við hreina tölfræði úr ofangreindum niðurstöðum eru úrskurðir hæstaréttar hliðhollari feðrum en niðurstöður héraðsdóms.

Niðurlag

Miðað við þær niðurstöður sem hér liggja fyrir telja tæplega 40% landsmanna móðurina njóta forskots á Íslandi við að öðlast forsjá barna sinna við skilnað foreldra. Af þessum hópi telur um 81% að svo eigi ekki að vera. Það er því drjúgur hluti landsmanna sem trúir því að á Íslandi sé kynjunum mismunað að þessu leyti og sú mismunun eigi ekki að eiga sér stað. Fyrirliggjandi niðurstöður úr héraðsdómi/dámsmálaráðuneytinu styðja það. Þrátt fyrir viðleitni löggjafans til að jafna rétt kynjanna í þessum efnum virðist móðurrétturinn lífseigur þótt á undanhaldi sé.

Á hinn bóginn má segja að niðurstöðurnar séu hvetjandi þar sem meirihluti þjóðarinnar trúir því að kynin njóti jafns réttar í þessum efnum. Einnig er ánægjulegt að sjá að unga fólkið trúir meira en eldra fólkið á jafnan rétt kynjanna. Þetta er það viðhorf sem hægt og bítandi mun að öllum líkindum verða ráðandi í okkar þjóðfélagi, jafnt í orði sem á borði. Það er því full ástæða til að hvetja feður til að sækja um forsjá barna sinna þegar að skilnaði kemur, telji þeir það börnunum fyrir bestu.

Greinin birtist í Morgunblaðinu 17. mars 2002.
Gísli Gíslason er markaðsstjóri og forsjárlaus faðir.

Deildu með öðrum ...Share on Facebook
Facebook
0Share on LinkedIn
Linkedin
Tweet about this on Twitter
Twitter
Pin on Pinterest
Pinterest
0Share on Reddit
Reddit
0