Föðursvipting hefur geigvænleg langtímaáhrif á börn sem fyrir því verða. Samkvæmt erlendum rannsóknum er börnum sem eru svipt föður sínum mjög viðkvæm og eiga á hættu margvísleg vandamál þegar þau eldast, einkum varðandi fíkniefni, geðræn vandamál, afbrot og jafnvel sjálfsvíg. Föðursvipting er algengt rannsóknarefni t.d. í Bandaríkjunum (sjá Separated Parenting Access and Resources Center) og eru rannsóknir stundaðar þar við virta háskóla af mikilsvirtum fræðimönnum á ýmsum sviðum.

Föðursvipting er ein helsta ástæða brotinnar sjálfsmyndar skilnaðarbarna. Þessar erlendu rannsókir hafa sýnt að börn sem svipt eru föður sínum eru líklegri til að lenda í ógæfu síðar á lísfleiðinni. Sem dæmi þá eru þau 5 sinnum líklegri til að fremja sjálfsmorð, 32 sinnum líklegri til að flýja að heiman, 20 sinnum líklegri til að eiga við hegðunarvanda að stríða, 14 sinnum líklegri til að nauðga, 9 sinnum líklegri til að hætta í skóla, 20 sinnum líklegri til að enda í fangelsi. Í einni rannsókninni stendur berum orðum: „Föðursvipting er alvarlegt ofbeldi gagnvart börnum og hefur hlotið blessun lagakerfisins. Rannsóknir sýna að börn þrífast best með virkri og innihaldsríkri þátttöku beggja líffræðilegra foreldra þeirra, og þetta á ekki síður við fjölskyldur þar sem skilnaður hefur orðið.“

Þessi föðursvipting er sett fram sem ofbeldi gagnvart föðurnum en er fyrst og fremst andlegt ofbeldi gagnvart barninu. Hvað á barn að hugsa sem fær ekki að hitta föður sinn af því hann vill ekki borga nýtt sjónvarp? Af því hann vill ekki kaupa föt á það? Getur slíkt barn talað fallega um pabba sinn hjá móðurinni? Getur það hugsað hlýlega til hans? Nei, barnið er ekki aðeins svipt umgengni við föður sinn heldur jákvæðri mynd af honum og þarmeð er sjálfsmynd þess bjöguð. Það fær jafnvel sektarkennd af öllu saman.

Félag ábyrgra feðra leggur áherslu á mannréttindi barnanna, að þau fái ráðrúm til að byggja upp traust og gott samband við báða foreldra sína. Í landslögum eru þessi réttindi áréttuð með því að forsjárforeldri (í meira en 90% tilvika móðirin) hefur þeirri skyldu að gegna að sjá til þess að forsjárlausa foreldrið geti rækt umgengni við barn sitt. Þessi réttindi eru margbrotin á hverjum degi hér á Íslandi, gegn börnum og gegn feðrum og mæðrum.

Er réttlætanlegt að úrskurða föður 27 daga umgengni við barn sitt á ári?
Er réttlætanlegt að úrskurða föður 1 dags umgengni við barn sitt á ári? Undir eftirliti móðurinnar? Hvernig tæki Mannréttindadómstóll Evrópu á slíkum úrskurðum?

Hér á Íslandi búa þúsundir barna við föðursviptingu og þá barnamisnotkun sem í henni felst. Opinber yfirvöld, skólar, ráðgjafar, barnaverndarnefndir og sýslumenn ala á föðursviptingu t.d. með úrskurðum um að barn geti umgengist föður sinn í einn mánuð á ári, einn dag á ári eða jafnvel alls ekki umgengist hann. Þannig eru þúsundir íslenskra feðra í þeirri stöðu sem Sophia Hansen er í, að sjá ekki börnin sín langtímum saman, fá ekki upplýsingar um þau frá yfirvöldum, lögheimili þeirra er flutt, símar lokaðir, og jafnvel nöfnum barnanna breytt.

Þegar mál Sophiu Hansen stóð sem hæst í íslenskum fjölmiðlum var barnsfaðir hennar, Hali Mal, settur í það hlutverk sem feður eru almennt hér á Íslandi eftir skilnað – hann var óábyrgur, hann var grimmur, hann var illmenni, hann var kaldrifjaður og útsmoginn, í stuttu máli, hann var Tyrki, jafnvel Hund-tyrki. Það eru því miður þúsundir íslenskra feðra sem fá að kenna á sínum Hali Mal, þessi íslenski Hali Mal er hins vegar kona. Þær Gunna, Jóna og Sigga Hali Mal njóta fullkominnar verndar kerfisins vegna kynferðis síns.

Vitnisburður barna

Í dómsúrskurði Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Sophiu Hansen kemur fram að börn hennar báru þrívegis vitni um það fyrir tyrkneskum dómstólum að hún væri óhæf, sinnti þeim ekki og væri leiðinleg við þau og föður þeirra. Í reynd að hún hefði beitt þau andlegu ofbeldi. Mannréttindadómstóllinn íhugaði þennan vitnisburð þeirra vandlega og komst að þeirri niðurstöðu, í sem skemmstu máli, að börn Sophiu væru ekki áreiðanleg vitni um hana, einkum vegna þess að þeim hefði aldrei gefist tækifæri til að kynnast henni og mynda traust samband við hana eftir skilnað foreldranna. Vegna þessarar foreldrissviptingar væru þau ófær um að tjá sig eðlilega um móður sína.

Sophia Hansen var beitt mannréttindabrotum af hálfu barnsföður síns og tyrkneska ríkisins, en þau fólust í fullum umgengnistálmunum. Börn hennar voru beitt harkalegum mannréttindabrotum með algerri foreldrissviptingu. Slík foreldrasvipting er ævinlega fólskuleg misnotkun á börnum því foreldrarnir eru þungamiðjan í lífi þeirra. Föðursvipting birtist ennfremur oft svipað og í tilfelli Sophiu, það er að ímynd föðurins er svert. Er þá gjarnan lagt fram hjá yfirvöldum bréf frá barninu um að faðirinn sé leiðinlegur, vondur, ofbeldishneigður og oftar en ekki að hann hafi verið vondur við móðurina meðan þau bjuggu saman.

Slík bréf eru að sjálfsögðu málsgögn og ber að íhuga þau á sama hátt og önnur gögn. Í því samhengi er þó nauðsynlegt að athuga hvernig þau verða til. Íhuga samhengi þeirra, ekki síst þá staðreynd að ásökun getur verið vopn í forsjár- og umgengnismálum rétt eins og í viðskiptum. Þess vegna er nauðsynlegt að kerfið fari að líta ásakanir öðrum augum en hingað til og krefjist sannana eða afli sér amk. upplýsinga um málsatvik.

Falskar ásakanir og svertun ímyndarinnar

Einn versti liðurinn í föðursviptingunni eru falskar ásakanir, þar sem faðirinn er borinn röngum sakargiftum. Þessar fölsku ásakanir fylgja síðan föðurnum í öllu kerfinu því að kerfið, félagsráðgjafar, sálfræðingar, jafnvel lögfræðingar og sýslumenn telja sig gera börnunum greiða með því að leyfa þeim að njóta vafans. Hvað skyldi taka langan tíma að snúa barni gegn föðurnum? Einn dag? Eitt ár? Eða þarf kannski bara ásökun? Síendurtekna?

Röng ásökun – frá móður – um að faðir hafi beitt barnið ofbeldi veldur klofningi í huga barnsins. Það hættir að geta hugsað hlýlega til föður síns, allar hlýjar, jákvæðar og heilbrigðar hugsanir og tilfinningar í hans garð fá á sig blæ hins illa, orð móðurinnar um galla hans gera sérhverja tilfinningu til hans neikvæða. Barnið fær sektarkennd yfir því einu að hugsa til föður síns. Það fær ekki tækifæri, vegna umgengnistálmana, til að kynnast föður sínum eða viðhalda traustu sambandi. Það myndast gjá milli föður og barns. Föðursvipt barn kastar jafnvel grjóti í bíl föður síns leyfi hann sér að reyna að nálgast það hjá skóla barnsins. Það kastar ekki grjótinu af hatri á föðurnum heldur af innri togstreitu – það er búið að snúa barninu, kljúfa það, drepa í því föðurímyndina.

Þær mæður sem beita þessum umgengnistálmunum og föðursviptingu virðast hugsa að þetta tvennt sé gott ráð til að hefna sín á fyrrverandi maka og halda að þetta hafi ekki mikil áhrif á börnin. Enda sé það sem þær segja heilagur sannleikur. Staðreyndin er hins vegar sú að afleiðingarnar eru skelfilegar. Síðustu vikur hef ég t.d. átt samtöl við tvær rosknar konur sem báðar upplifðu föðursviptingu með ólíku móti í bernsku og á unglingsárum. Báðar þessar konur eru nú í miklum hremmingum, geta enn ekki talað um þessi mál af einurð, eiga enn heilmikið óuppgert við fortíð sína, ekki aðeins við feður sína, heldur við sjálfar sig og ekki síst við mæður sínar.

Þegar ímynd föður er svert í huga barns lendir barnið í þeirri klemmu að sérhvert jákvætt orð um föðurinn er dæmt sem svik við móðurina. Þegar föðursvipt börn vaxa úr grasi lenda þau í enn meiri klemmu en í bernsku: Þau verða jafnvel að halda í þá svertu ímynd sem móðirin hefur gefið af föðurnum til þess eins að missa ekki algerlega fótanna í lífinu, til að forðast þá hræðilegu staðreynd að allt þeirra líf var byggt á lygi, þ.e. á lygi móðurinnar.

Að gefa föðurnum tækifæri til að sanna sig er á sama hátt og í bernsku svik við móðurina. Með öðrum orðum standa þessi fullorðnu börn alla ævi í skugga þeirrar svertu myndar sem móðirin gaf þeim af föðurnum. Sumir fyrirfara sér. Sumir synir fyrirfara sér af því að þeir geta ekki lifað við þá staðreynd að hafa aldrei getað litið föður sinn réttu auga, að geta ekki litið sjálfan sig réttu auga, að standa frammi fyrir þeirri staðreynd að allt þeirra líf, öll þeirra sjálfsmynd byggist á lygi. Þeir hafa verið sviknir um föður en líka það sem verra er – þeir hafa verið sviknir um sjálfa sig.

Ímyndarsvipting karlmanna

Föðursvipting er gamall arfur frá þeirri tíð þegar skilnaður leiddi til þess að faðirinn hvarf úr lífi barnsins sem ævinlega var skilið eftir hjá móður sinni. Þess vegna hafa skilnaðarbörn svona illt orð á sér. Femínismi síðustu áratuga hefur breytt þessum hlutum verulega. Nú taka feður ríkan þátt í uppeldi og umönnun barna sinna, eiga rétt á feðraorlofi og teljast framfærendur barna sinna. Þangað til þeir skilja. Þá taka við þessir gömlu fordómar. Femínisminn á drjúgan þátt í þessum fordómum því miður. Innbyggt í femínisma er andúð á körlum, ákveðin karlasvipting í samfélaginu, mjög eindregin svertun karlmennskuímynda.

Ef við skoðum greiningar femínista á samfélaginu síðustu áratugi þá er ljóst að allt sem miður fer í samfélaginu stafar að þeirra mati af karllegum gildum, karllegri hugsun, karllegum aðferðum og svo framvegis. Sú krafa femínista að gera karla að ábyrgum feðrum er þannig reist á tvískinnungi og sá tvískunnungur kemur skýrast fram í því að feður eru álitnir óþarfir eftir skilnað enda voru þeir kannski bara börn sem konan þurfti líka að ala upp í hjónabandinu eða sambúðinni.

Karlmenn sem fá þessi skilaboð pökkuð inn í gagnrýni á staðalímyndum, svo notað sé fræðilegt heiti, lenda í svipaðri togstreitu og föðursvipt barn – tilraunir þeirra til að taka í alvöru ábyrgð á uppeldi barna sinna eru á dulbúinn hátt dæmdar sem svik við konuna og á endanum svik við þá sjálfa. Þessir karlmenn eru ekki einu sinni hálfir menn, þeir eru geltir og fullir af efa – sams konar efa og sáð er í huga barna með fölskum ásökunum í garð feðra þeirra.

Samkvæmt upplýsingum Landlæknisembættisins reyna 600 til 700 einstaklingar sjálfsvíg á hverju ári. Þeir sem fyrirfara sér eru að langstærstum hluta karlar: 43 karlar af 51 alls árið 2000. Margir þeirra falla fyrir eigin henda vegna afleiðinga föðursviptingar, sem þeir hafa orðið fyrir annaðhvort sem börn eða fullorðnir menn. Þessir menn hafa orðið undir í baráttunni en þeir koma úr öllum stéttum og lögum samfélagsins, rétt eins og þeir þúsundir feðra sem nú um stundir eiga börn sem ekki fá að umgangast þá. Hvað þurfa margir að fyrirfara sér til að kerfið taki sjálft sig og reglur sínar til endurskoðunar?

Garðar Baldvinsson

Erindi á málþingi á málþingi Stéttarfélags íslenskra félagsráðgjafa:
“Bakhliðin á karlmennskunni”
-haldið á Grand Hóteli, mánudaginn 24. nóvember 2003

Deildu með öðrum ...Share on Facebook
Facebook
0Share on LinkedIn
Linkedin
Tweet about this on Twitter
Twitter
Pin on Pinterest
Pinterest
0Share on Reddit
Reddit
0